KlubKryminalny.pl

Fragment książki:
Ewa Gruza, Mieczysław Goc, Jarosław Moszczyński, Kryminalistyka – czyli rzecz o metodach śledczych, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008.

Kryminalistyce przypisuje się różne funkcje, które najlepiej zdefiniował T. Hanausek. Wyróżnia on funkcję rozpoznawczą, wykrywczą, dowodową i zapobiegawczą¹.

Funkcja rozpoznawcza realizowana jest przez opracowywanie metod i środków służących do uzyskiwania możliwie największej liczby informacji o miejscach, przedmiotach, osobach, taktyce aktualnych i przyszłych działań kryminalistycznych. Wyróżnia się rozpoznanie terenowe, środowiskowe, problemowe i osobowe. Należy pamiętać, że funkcja ta jest powiązana z podejmowaniem działań operacyjnych, a uprawnione organa muszą ściśle przestrzegać obowiązujących norm prawnych. poszanowania dóbr osobistych jednostki i znajdować merytoryczne uzasadnienie w każdej konkretnej sprawie.

Funkcja wykrywcza wiąże się z najważniejszym celem kryminalistyki – wykryciem zdarzenia, jego sprawców, mechanizmu powstania określonych zjawisk lub ich zmian. Jest ona nierozerwalnie powiązana z funkcją rozpoznawczą, gdyż aktywizuje i konkretyzuje wiedzę zdobytą podczas rozpoznania. Podstawą realizacji procesu wykrywczego są informacje uzyskiwane z różnych źródeł, analizowane i oceniane, które następnie wykorzystywane są w konkretnie podejmowanych działaniach. Działania te zmierzają do poszukiwania określonego podmiotu lub przedmiotu wykrywania, weryfikowania informacji o nim aż do ujawnienia i potwierdzenia jego tożsamości. Z funkcją tą wiąże się tzw. reguła siedmiu złotych pytań – co, gdzie, kiedy, w jaki sposób, dlaczego, jakimi środkami, kto – nakreślająca kierunek działań wykrywczych w każdej sprawie.

Po zasygnalizowaniu dwóch wskazanych powyżej funkcji przechodzimy do trzeciej – funkcji dowodowej kryminalistyki. Zadaniem podejmowanych w związku z nią działań jest zgromadzenie materiału mającego walory dowodowe, który pozwoli na przedstawienie określonych wniosków procesowych. Realizując tę funkcję, poruszamy się w sferze prawa dowodowego ściśle reglamentowanego przepisami procedury karnej. Proces udowadniania faktu popełnienia przestępstwa, jego okoliczności, sposobu działania sprawcy i samego sprawstwa przeprowadza organ procesowy, zgodnie z przepisami prawa procesowego, na podstawie dowodów dostarczonych przez kryminalistykę. Dlatego też tak istotne jest, aby najważniejsze czynności o znaczeniu dowodowym miały doskonale wypracowaną kryminalistyczną taktykę ich przeprowadzania.

Ostatnią z omawianych funkcji jest funkcja zapobiegawcza, zwana inaczej profilaktyczną. Profilaktyka kryminalistyczna powinna mieć charakter stały i odgrywać największą rolę w systemie metod i środków mających na celu ochronę porządku społecznego i bezpieczeństwa obywateli. Funkcja ta jest realizowana zarówno przez podejmowanie działań w kierunku neutralizacji czynników zagrażających, rozpoznawania środowisk kryminogennych, zapobiegania abstrakcyjnym zagrożeniom przewidywanym na podstawie doświadczeń praktyki i badań naukowych, jak i realizację zespołu konkretnych przedsięwzięć odnoszących się do określonych, jednostkowych, szkodliwych zdarzeń. Mówimy więc o profilaktyce ogólnej i szczególnej. Czynności profilaktyczne mogą mieć bardzo szerokie spektrum – od wzmożonych patroli policyjnych w newralgicznych okresach (np. kontrole drogowe w czasie świąt czy tzw. wydłużonych weekendów), poprzez atestację systemów zabezpieczeń i postulowanie zmian konstrukcyjnych budynków zagrożonych włamaniami, propozycje zmian w wadliwych regulacjach prawnych, do organizowania społecznych akcji uświadamiających niebezpieczeństwa i zagrożenia, czy długofalowych programów profilaktycznych, takich jak np. „Bezpieczne miasto”.

Nie ma najmniejszej wątpliwości, że w skutecznej walce z przestępczością kryminalistyce przypada szczególnie doniosła rola. Dzisiejszy dynamiczny rozwój nauki, możliwości technicznych, wkraczanie w obszary wiedzy jeszcze do niedawna niedostępnej człowiekowi, sprzyjają nie tylko kryminalistyce, ale także, niestety, środowiskom przestępczym. Powstają nowe obszary zagrożeń, nowe typy przestępstw, nowe techniki ich popełniania. Zrozumiałe jest więc, że nie można skutecznie prowadzić postępowania przygotowawczego i orzekać w postępowaniu sądowym bez fachowego przygotowania kryminalistycznego, bez umiejętności ujawniania i zabezpieczania odpowiednich środków dowodowych i bez umiejętności dokonania ich właściwej oceny. Przygotowanie kryminalistyczne musi wiec mieć każdy, kto bierze czynny udział zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i sądowym, a uwaga ta dotyczy nie tylko prokuratorów i sędziów, ale także adwokatów i radców prawnych. Wiedza ta przydatna jest także notariuszom, chociażby do oceny wiarygodności i autentyczności dokumentów, a jej podstawy, w tym także prawa dowodowego, powinni mieć biegli sądowi wszystkich specjalności. W przypadku praktyków czynnie uczestniczących w postępowaniach procesowych niezbędna jest znajomość taktyki kryminalistycznej, zwłaszcza zagadnień związanych z psychologią sądową, umiejętnością prowadzenia przesłuchania, oceną zeznań i wyjaśnień, jak też dobre orientowanie się w problematyce techniczno-kryminalistycznej, uświadamianie sobie wartości dowodowej różnego typu śladów oraz umiejętność podejmowania decyzji, które z rzeczowych środków dowodowych mają być przedmiotem specjalistycznych badań i w jakim zakresie. Pozwoli to na wyeliminowanie np. błędnych pytań stawianych biegłym czy zarządzania ekspertyz nic lub niewiele wnoszących do postępowania.

Wykorzystujący osiągnięcia kryminalistyki w praktyce, a także wytyczający kierunki rozwoju tej nauki powinni pamiętać, że wszystkie te działania muszą być zgodne z zasadami procesu karnego i normami etycznymi. Ponownie odwołując się do T. Hanauska, należy podkreślić, że sformułowane zasady kryminalistyczne powinny służyć temu, aby rozwój nauki jak i konkretne poczynania oparte na jej wynikach były efektywne i celowe oraz wzajemnie spójne. Z realizacji tych zasad powinna też wynikać pełna zgodność pomiędzy założeniami i wynikami badań a działaniami praktyki kryminalistycznej². Źródłami zasad kryminalistycznych są przede wszystkim własne doświadczenia tej nauki oraz naczelne zasady prawa i postępowania karnego. Doświadczenia własne wynikające z prowadzonych badań, wdrażania nowych zdobyczy nauki do kryminalistyki, powodują wypracowanie określonych dyrektyw, metodyk postępowania istotnych np. przy wprowadzaniu nowych technik identyfikacyjnych. Ogólne zasady prawa, w tym chociażby zasada praworządności, prawdy materialnej, obiektywizmu, domniemania niewinności czy lojalności, muszą mieć w sposób oczywisty zastosowanie w pracy kryminalistyka. Wiele zasad wynika także z prakseologii, czyli zasad sprawnego działania, a w szczególności z prakseologicznej teorii walki. Podstawowe cechy walki to skrytość, tajność działań, dezinformacja oraz organizacja grupy, a także stosowanie przemocy psychicznej i fizycznej rozumianej jako możliwość zmuszenia osoby do określonego zachowania się wbrew jej woli³. W wielu czynnościach kryminalistycznych jednym z podstawowych założeń taktycznych jest zachowanie poufności, tajności przygotowywanych działań, np. w przeszukaniu, czynnościach operacyjno-rozpoznawczych, których skuteczność w zasadzie zależy właśnie od utrzymywania ich do ostatniej chwili w tajemnicy. Podobnie możliwa jest dezinformacja – czyli wprowadzanie w błąd oponenta – stosowana np. jako jedna z metod wejścia do pomieszczenia w celu zrealizowania przeszukania.

Przypisy: